ISVW - Hotel | Internationale School voor Wijsbegeerte

Filosofische antropologie: wat is de mens?

Zondagprogramma (30 december 2012) van NRC academie vijf filosofische disciplines:

Virtruviusman van Da VinciDocent: Erno Eskens

Op een dag legt Plato (427-347 v.Chr.) uit dat de mens een dier is dat op twee benen loopt en geen veren heeft. Het is een beschrijving waar de Griekse filosoof zich geen buil aan kan vallen, zou je denken. Maar onder de toehoorders bevindt zich Diogenes (ca. 304–323 v.Chr.), een vrolijk en eigenzinnig denker. Hij ergert zich aan de al te triviale definitie en loopt weg. Alsof alleen uiterlijke kenmerken de mens bepalen. Wat schieten we op met zo’n definitie? Even later keert Diogenes terug met een kaalgeplukte haan. Hij gooit die voor Plato’s voeten. Zo, daar heb jij je mens: twee poten en geen veren.

Het moet voor Plato een vreemde gewaarwording zijn. De dode, kale haan is meer dan een fysieke weerlegging van zijn definitie. Het is ook een subtiele belediging voor zijn mannelijkheid. In de Griekse tijd worden hanen geassocieerd met moed. Hanen zijn bereid zich dood te vechten, reden voor veel Griekse soldaten om zo’n dier af te beelden op het schild. Maar natuurlijk niet zo’n zielige, kaalgeplukte haan. Zo’n dier is een aanfluiting.

Plato besluit met humor terug te slaan. Hij stelt zijn definitie bij. De mens is het enige tweepotige, ongevederde dier, zegt hij nu, dat ‘brede platte nagels’ heeft. Het is een geestige wending, want het Grieks woord voor ‘breed’ is plato. Het is extra gevat als je weet dat Plato’s opvallend brede voorhoofd al een tijdje onderwerp van spot is. De goedlachse Diogenes ziet er ongetwijfeld de humor van. Toch overtuigen die brede nagels met hun impliciete vingerwijzing naar het brede verstand hem niet. Want denken volstaat volgens hem niet om de mens tot mens te maken.Diogenes met lamp

Wat is er dan nog meer nodig om mens te zijn? Diogenes weet het ook niet precies. Hij besluit het te onderzoeken. Midden op de dag gaat hij met een lamp in zijn hand de markt op, om in het vage schijnsel van het licht te zoeken naar ‘echte mensen’. Hij vindt hij er niet een. Hij treft alleen Atheners die ‘denken’ mens te zijn. Ze beschrijven zichzelf als werkman, politicus, vader, moeder, handelaar, en wat meer zij, maar nooit als compleet mens.

Diogenes zoekt de hele mens, Plato zoekt een specifieke eigenschap die een mens tot mens maakt. Het zijn twee verschillende benaderingen; twee manieren om de mens te beschrijven. En deze twee manieren tezamen vormen het terrein van de filosofische antropologie. Antropos is Grieks voor mens. De ‘filosofische antropologie’ zoekt de eigenheid en/of het totale wezen van de mens. In beide gevallen zoekt men iets universeel-menselijks, door hetzij naar de mens te kijken, hetzij naar het dier te kijken. Als je kunt uitleggen waarom dieren geen mensen zijn, krijg je namelijk en passant de mens ook in beeld.

Erno Eskens neemt u mee door de geschiedenis van de antropologie en gaat met u op zoek naar de ‘ziel’ van de mens. Hebben wij een ‘typisch menselijke ziel’, wellicht een ziel waar onze vrije wil in zit, of is die ziel ook bij dieren te vinden?

Programma

Vanaf 7.30 uur: ontbijt. Graag uitchecken voor aanvang van de cursusdag. U kunt uw bagage bij de receptie afleveren.

9.30 uur: Wat onderscheidt de mens van het dier? Een inventarisatie van opvattingen onder de aanwezigen.
Wat zeggen de filosofen van de Oudheid er over? Kennismaking met de eerste pogingen om het ‘typisch menselijke’ zielendeel te definiëren. De klassieke driedeling van de ziel.

10.40 uur: Koffie/thee

11.00 uur: Geschiedenis van de menselijk, dierlijke en plantaardige ziel aan de hand van afbeeldingen uit de kunst, religie en wetenschap.

12.30 uur: Lunch

14.30 uur: Actualiteitsanalyse. Hoe denken wij (sinds de Romantiek) over de mens? En hoe zie je dit terug in bijvoorbeeld de psychologie, bij de dierenbeweging, en bij de emancipatiebewegingen van de twintigste eeuw. Bestaat het ‘typisch menselijke zielendeel’ nog? Wat betekent de herwaardering van de verschillende zielendelen voor de status van mens en dier?

15.15 uur: Koffie/thee

15.30 uur: Wat waren de eyeopeners van deze cursusweek?

ca. 16.00 uur: Slot